Beleid is niet genoeg: zo normeer je gedrag op de werkvloer echt
Ik had laatst iemand aan de telefoon die zich ongelooflijk slecht voelde over een bijnaam. Een grapje, in het begin. Iemand noemde hem zo tijdens een overleg. Er werd om gelachen. En omdat niemand er iets van zei, werd het herhaald. En daarna nog een keer. In de wandelgangen, tijdens het werk, soms met een klant erbij. Wat begon als een grap werd een naam. En die naam bleef hangen, want niemand zei: dit doen we hier niet. Dit is geen uitzonderlijk verhaal. Dit is wat ik keer op keer tegenkom in mijn werk als vertrouwenspersoon.
Normen zijn er altijd wel, het probleem is iets anders
Bijna elke organisatie heeft beleid. Een gedragscode, richtlijnen, misschien zelfs een vertrouwenspersoon. Dat is mooi en het is ook nodig. Maar het is niet genoeg.
Want wat ik merk als ik met vertellers (melders) spreek, is dat het probleem zelden is dat er geen beleid was. Het probleem is dat normen onuitgesproken blijven. Dat wat op papier staat, niet herkenbaar is in de dagelijkse praktijk. Dat mensen niet weten waar de grens ligt, omdat die grens nooit hardop benoemd is.
En dan gebeurt er iets interessants: de norm verschuift. Niet in één keer, maar langzaam. Een opmerking die wordt weggelachen. Een grapje dat ‘niet zo bedoeld’ was. Een situatie die wordt afgedaan met ‘zo doen we dat hier nu eenmaal’. Elke keer dat er iets gebeurt en er niets mee gedaan wordt, wordt dat het nieuwe normaal.
Waarom zwijgen grensoverschrijdend gedrag verergert
Dit is iets wat ik graag hardop wil zeggen, omdat het zo belangrijk is en zo weinig gezegd wordt: als er niets gedaan wordt, is dat ook een boodschap. Als een leidinggevende zwijgt, is de boodschap: dit is blijkbaar oké. Als collega's er omheen lopen, is de boodschap: we vinden het niet erg genoeg om er iets van te zeggen. En voor de persoon die het ervaart voelt dat zo: het wordt niet serieus genomen. Het kan dus blijkbaar gewoon.
Ik hoor van vertellers bijna altijd dat het niet begon met een groot incident. Het begon eerder. Met iets kleins dat niet gestopt werd. En dat ze zichzelf op een gegeven moment gingen afvragen: ben ik degene die het verkeerd ziet? Misschien is dit gewoon normaal hier.
Dat is het moment waarop normen echt gevaarlijk worden: als mensen zichzelf gaan twijfelen omdat de omgeving hen niet bevestigt dat hun gevoel klopt. Herken jij dit? Op deze pagina kun je je verhaal kwijt, volledig vertrouwelijk.
Het verschil tussen beleid en gedrag op de werkvloer
Beleid beschrijft wat gewenst is. Gedrag laat het zien. Een gedragscode zegt: we behandelen elkaar met respect. Maar gedrag normeer je op het moment dat het misgaat. Op het moment dat iemand een opmerking maakt die over de grens gaat. Op het moment dat een grapje ten koste gaat van een collega. Op dat moment is de vraag niet: wat staat er in ons beleid? De vraag is: wat doen we nu?
En dat is precies waar het in veel organisaties misgaat. Niet omdat mensen het niet willen. Maar omdat ze niet weten hoe. Omdat het ongemakkelijk is. Omdat ze bang zijn om er een groot ding van te maken. Omdat ze denken dat ze het misschien verkeerd zien.
Normeren is daarom geen beleidsvraagstuk. Het is een vaardigheidsvraagstuk. Wil je weten hoe je leidinggevenden hierin traint? Lees meer over de training sociale veiligheid voor leidinggevenden.
Hoe maak je grensoverschrijdend gedrag bespreekbaar: concrete handvatten
Het hoeft niet groot te zijn. Sterker nog: hoe eerder je het benoemt, hoe kleiner het blijft.
Een zin als ‘ik merk dat dit niet past bij hoe we hier met elkaar omgaan’ is geen aanval. Het is een grens stellen. En dat is iets wat iedereen kan leren, van leidinggevenden tot collega's onderling. Wat ik organisaties adviseer is om niet te wachten tot het misgaat, maar om vooraf het gesprek te voeren. Wat doen we als er een opmerking valt die niet oké is? Wie spreekt wie aan? Hoe doen we dat? Door dat gesprek te voeren voordat er iets gebeurt, maak je het normaal om je uit te spreken. En dat is de basis van een sociaal veilige cultuur.
Wil je hier als organisatie mee aan de slag? Vertrouwelijke Zaken verzorgt ook voorlichting voor teams over sociale veiligheid.
Concrete zinnen die helpen bij het benoemen van grensoverschrijdend gedrag:
"Ik merk dat dit voor mij niet past bij hoe we hier met elkaar omgaan. Zullen we het daar even over hebben?"
"Ik zie dat dit gebeurt. Klopt dat, of zie ik dat verkeerd?"
"Mij past dit niet. Ik wil graag even met je bespreken hoe we dit een volgende keer anders aanpakken."
Geen grote woorden. Geen aanklacht. Gewoon een grens benoemen, op het moment dat het nodig is.
De melder aan de telefoon had het gevoel dat hij de enige was die er last van had. Dat het misschien wel overdreven was. Dat hij er maar gewoon overheen moest stappen. Maar het was niet overdreven. Het was het resultaat van iets kleins dat te lang niet gestopt was. En dat had voorkomen kunnen worden. Niet met beleid. Maar met één collega, één leidinggevende, die op het moment dat de bijnaam voor het eerst viel had gezegd: dat doen we hier niet.
Normeren begint niet met een incident. Het begint met de bereidheid om iets kleins te benoemen voordat het groot wordt. Daar help ik organisaties mee. Niet achteraf, maar vooraf. Benieuwd naar wat Vertrouwelijke Zaken voor jouw organisatie kan betekenen? Plan een vrijblijvende kennismaking.
Frank van Blitterswijk is LVV-registervertrouwenspersoon en adviseur sociale veiligheid bij Vertrouwelijke Zaken. Hij helpt organisaties preventief werken aan een cultuur waarin iedereen zich veilig voelt. Meer weten? Stuur vrijblijvend een bericht via WhatsApp.
